Piše: Nedeljko Terzić
Zapis o selu na Fruškoj gori gde je rimski car Marko Aurelije Prob doneo i zasadio prvu vinovu lozu u našim krajevima
Duže pauze između pohoda, između borbi, ratobornim rimskim legionarima stvarale su neku vrstu nesnosne nervoze koja je uticala da se pojavi nepotrebna „lenjost“ i gube osvajački motivi. Nekakve bahanalije i njima slične zabave nisu bile dovoljne za zagrevanje duše i tela, a posebno činjenica da su na zapadu legije uživale u korišćenju vina, što u istočnom delu carstva nije bilo omogućeno, jer nije ni bilo vinograda.
Pronicljivi vladar Markus Aurelius Probus – Marko Aurelije Prob odlučio je da zatraži dozvolu za sadnju vinove loze i pravljenje vina u carskom gradu Sirmijumu (danas Sremska Mitrovica) i po njegovim procenama za to su postojali izvanredni geografski uslovi kojima su pogodovale i vremenske prilike. Najverovatnije da mu je za oko zapalo najbliže brdo, oblika populopte koje za vedra vremena mogao da ugleda sa vojnih osmatračnica severnog bedema prestonice Sirmijuma. Dobio je dozvolu iz Rima da donese vinovu lozu, simbolično rečeno zasadi prvi čokot baš na brdu koje ga je lepotom, pitomošću, mirnoćom i skoro uvek pod Suncem opčinjavalo. Bilo je to oko 280. godine, neki podaci govore i koju godinu pre ili posle, a barata se i rečima da je dobio dozvolu, nije nego je doneo prve snopove sadnica za veliki vinograd, u velikom carstvu. To što je dobio dozvolu, prvi je korak, a morao je doneti sadnice, koje blago rečeno nisu mogle pasti s neba pa pravo na obronke blagoslovene planine Fruške gore – Alme Mons i na Šuljamačku glavicu – Debelo brdo najistaknutije prema Sirmijumu, koje je naprosto svako jutro i veče mamilo njegove poglede.
Sigurno da su prvi zasadi dočekani svečano i uneli radost među legije razgaljujući im maštu o veselom životu. Nizvodno velikim rekama Savom i Dunavom oko utvrđenja nicali su zasadi vinove loze i razvijala proizvodnja vina, nektara bez kojeg se do današnjih dana ne može zamisliti ni jedno slavlje. Sledeće, prvo na svevišnjem putu loze bilo je Smederevo. Iz zasada razvijale su se i razne sorte grožđa. Jedan carev san se ostvario, možda i koban za njegov život. Stradao je u, naravno tajnoj, pobuni vojnika a toga nije bilo bez uzavrele krvi koju je sigurno uzrokovala količina ispijanog vina. „Pijane glave“ garantovano ne razmišljaju trezveno, te je jedan uspešan car i vojskovođa stradao u tajnoj pobuni, i ne sanjajući da će mu vino kojim je hteo da obraduje svoje legije doći glave.
Nizali su se presudni, veliki i značajni istorijski događaji u uzavrelim periodima života koje su pratile raznorazne priče, legende i predanja, odvajkada nastala, vekovima, milenijumima opstala da im se mora verovati. Za ovaj kraj vezana je legenda o Zmajevom kamenu ili Zmajevoj pećini koja se nalazi iznad Šuljma, povrh čuvene Šuljamačke glavice. Zmaj i njegova pećina su zaista snažne legende. To grandiozno biće verovatno da nije ni postojalo, ali za pećinu, nikad se ne zna. Možda zaista postoji ispod velike stene. Međutim, narod je sročio svoju priču, ona se raširila kao predanje, a kad nema drugog dokaza, narod je onda u pravu. Naroda je na ovom prostoru bilo odvajkada.
I „ne lezi vraže“ kad je zmaj u pitanju. Na osnovu izveštaja opata Boninija iz davne 1702. godine, a koji se čuva u Arhivu prinčeva Odeskalkija u Rimu (Italija), vlastele koja je sagradila letnjikovac Erem na Višnjevcima kod Velikih Radinaca, piše i ovo: „Meštani pričaju da su u jami sa vodom na brdu zvanom Šulemza Glavica noću viđali jednu aždaju. Ona je, prema svedočanstvu celog sela, napustila svoje skrovište za vreme turske opsade Beča, a vratila se 1699. godine. Rašani to smatraju dobrim znakom.“ Pošto su Odeskalki poznati kao grofofska porodica sa velikim imanjima u Sremu, svemu ovome što je zabeleženo – mora se verovati. Mnogo godina kasnije pričalo se da su meštani noću viđali ogromne ptičurine širokih krila, što baš ne liče na prave ptice, kako uzleću sa Glavice. Moguće da je tu bilo stanište ne orlova, nego – kondora čiji je raspon krila oko tri metra.
Sa zapadne strane na bregu u potesu zvanom Dužnice, kod Šuljma su pronađeni prvi tragovi ljudskog kućnog života. A ti tragovi su ostaci takozvane materijalne kulture, odnosno to su: ostaci životinjskih kostiju i rogova, fosilne rečne školjke, fragmenti keramike kao i delovi oštećenih alatki iz vremena eneolita. Takođe, u višeslojnom naselju, na ovom mestu pronađene su i posude pravljene u obliku glavice luka koje govore da se život razvijao i u starijem gvozdenom dobu. Posude od keramike pronađene su i na seoskom potesu Mlake pa se Šuljam svrstava među najstarija naselja u Fruškoj gori, sa korenima života iz kamenog i gvozdenog doba. Za ovo selo se s pravom može povezivati i boravak Ilira čiji život je bio ugrožen dolaskom Rimljana, posebno im je otpor pružalo pleme Breuka. Najuporniji u borbi protiv novodošlih Rimljana bili su upravo Breuci, napadali su žestoko na grad Sirmijum i morali su se povući na Almu Mons (Frušku goru). Bitke između Ilira i Rimljana bile su nekoliko puta veoma žestoke i konačno starosedeoci Iliri bivaju potučeni do nogu 168. godine pre naše ere. I uvek posle poraza Iliri su se povlačili najkraćom linijom, odnosno najbližim putem prema Fruškoj gori, a on je pravolinijski gledano bio u smeru današnjeg Šuljma. Konačno, Rimljani su potpuno zavladali i razvili Sirmijum u veliki carski grad i veliki urbani centar ovog dela Evrope.
Šuljam slovi, prema istorijskim podacima za – carsko selo. Na seoskom imanju u okolini Sirmijuma, na potesu Ovsište današnjeg Šuljma rođen je septembra meseca 214. godine Aurelijan ili Lucius Domitius Aurelianus, sin seljaka uglednog veleposednika i majke sveštenice Sokolovog kulta, bio je rimski car u periodu između 270. i 275. godine, hrabar vojskovođa, predvodnik teške konjice, iako je vladao samo pet godina, dobijao je najteže bitke presudne za Rimsko carstvo. Rođen je u šuljamačkom ataru, u roditeljskoj kući koja je u svakom slučaju bila skromnija od građevina Sirmijuma, ali je vladao iz Carske palate, a stradao kao žrtva tajne zavere onih koje je vodio u velike pobede i baš pred veliki pohod na Persiju. Nazivan je i kao „Imperator Cezar Aurelijan Nepobedivi i Sveti Avgust“.
Velikog cara Aurelijana, na prestolu u Sirmijumu, današnja (Sremska Mitrovica) nasleđuje Marcus Aurelius Probus – Marko Aurelije Prob, koji verovatno s razlogom dodaje sebi srednje odredišno ime – Aurelije. Rođen je u ovom carskom gradu 232. godine, a vladao je od 276. do 282. godine. Osim ratnih uspeha koje je postizao, posebno se bavio kultivisanjem močvarnog zemljišta za poljoprivredu, građevinarstvom i podizanjem gradskog, prestoničkog ugleda Sirmijuma. Za njegove vladavine doneta je prva vinova loza i zasađena na planini Alma Mons (Blagoslovenoj planini) odnosno Fruškoj gori. Rimljani su znali za pitomost i lepote planine Alma Mons, a na kojoj se posebno isticalo takozvano Debelo brdo, a to je današnja Šuljamačka glavica. Ističe se kao posebno brdo, polulopta “oslobođena” od guste šume i preko celog dana obasjana suncem. Jer, od izlaska do zalaska, Sunce svoje zrake stalno baca na ovaj južni biser Fruške gore.
Sigurno da je šetajući zidinama, posebno severnim bedemom, koji je tu gde je danas mitrovačko stambeno naselje “Matija Huđi” što je i kasnije dobilo još jedan naziv “Severni bedem”, mladi car Prob (Marcus Aurelius Probus) rođen 232, vladao od 276. do 282. godine, uočio lepotu i osunčanost Debelog brda, odnosno Šuljamačke glavice. Jer, pred njegovim očima pružila se ravnica, sve do prvog većeg uzvišenja, sve do ove planinske glavice.
Dileme sigurno da nije bilo mnogo i najverovatnije je da je prvu vinovu lozu i zasadio na Glavici, iznad današnjeg Šuljma. Sve ovo potkrepljuje i svojom tvrdnjom u knjizi štampanoj 1996. godine “Pet godina jedne noći” u tekstu “ Zdravica poeziji” arheolog, dr Petar Milošević.
“U naše meridijane stizale su keramičke amfore vitkih i izazovnih oblika još pre više od dva milenijuma, stizale morskim i rečnim lađama crnomorskih oblasti, sa Kipra, iz Korinta, iz južne Italije i Hispanije, iz tih najčarobnijih i najplodnijih kolevki vinove loze i njenog nenadmašnog nektara. One se i danas nameću našem radoznalom oku u svakom većem muzeju i podsećaju nas na životnu radost naših dalekih predaka…“
Fotografije: Luka Tešić i foto arhiva „Sremskih novina“
