• subota, 18. maj 2024.
Kako se desila 1942? (peti deo)
Društvo | Projekti | Sremska Mitrovica
0 Komentara

Kako se desila 1942? (peti deo)

20. septembar 2022. godine

Piše: Stevo Lapčević, Muzej Srema

Kraj mira za okupatora

Već 18. jula 1941. i u Sremskoj Mitrovici prestala je da postoji Srpska Pravoslavna Crkva. Dok je Đakovačka biskupija prihvatala novu, ustašku vlast i pozivala rimokatolike da joj se potčine, vršeno je suspendovanje imena SPC, pa se u dokumentima i javnosti pojavljuje „Grko-istočna Crkva“, odnosno „vernici grko-istočne“ vere.

„Negiran je i naziv ‘Srbin’ i ‘srpsko’. Svi su Srbi morali biti Hrvati bez obzira na veru. Tako se već sedmog jula u ‘Hrvatskom listu’ između ostalog moglo pročitati i to da ‘u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj nema srpskog naroda, nema tzv. pravoslavne crkve… U Hrvatskoj ne može biti Srba i pravoslavlja, a Hrvati će se pobrinuti da se to čim prije ispuni’.“

Jedan od načina kojim je ovaj cilj ostvarivan bilo je i pokatoličavanje Srba Srema o čemu je u Vukovaru javno govorio i dr Mile Budak, kada je između ostalog rekao: „Što se tiče Srba koji ovde žive, to i nisu Srbi, nego dotepenci s istoka, koji su kao trbonoše i ostale sluge doveli Turci. Oni su ujedinjeni samo pravoslavnom crkvom, a mi nismo uspjeli da ih asimiliramo. Međutim, neka znaju, da je naša lozinka: Ili se pokloni, ili se ukloni.“

Pokatoličavanje su provodili hrvatski ustaški upravni organi, ustaški funkcioneri i katolički sveštenici. Akcijom pokatoličenja rukovodio je dr Luka Aždajić, a kao istaknute ‘djelatnike’ u ovoj raboti navodimo župnika Šilovca i katihetu Tetkića iz Sr. Karlovaca, župnika Račkog iz Sr. Mitrovice i katihetu J. Markovića iz Zemuna.“

Ovaj proces nije dao željene rezultate, pa su tako zabeleženi i primeri javnog otpora Sremaca nasilnoj politici rimoktaoličke crkve. Uprkos zabrani obeležavanja Božića, a pogotovo unošenja slame u crkve i domove, oni su, u inat, tokom ratnih godina unosili slamu, ne mareći puno za sankcije. Izvesni Stevan Babić-Pidonja iz Iriga, javno je odbio da se pokrsti, zbog čega je bio ubijen. Slično se desilo i u Neštinu gde je jedan od sabranih Srba rekao ustašama da mu je sveštenik na krštenju udahnuo pravoslavni duh na usta, te da će, ako žele da mu ga isteraju napolje, morati da „duvaju u d..e.“

„Koliko je veliku ulogu imala katolička crkva[83] u progonima Srba, vidi se i po tome što bi se uvek među pohapšenim, kada ih prozivaju, pitalo ‘ima li možda koji katolik’? i ako ga je bilo, puštan je na slobodu. Takvih slučajeva bilo je ovde u Mitrovici kada smo bili u Kaznioni, a to su bili takvi Hrvati koji su zabludom smatrali da su Srbi pored žena Srpkinja koje su imali“, upisao je Udicki u svoj dnevnik šestog maja 1950.

Paralelno sa ovim aktivnostima, sprovođeno je i proterivanje pravoslavnog mitrovačkog i sveštenstva iz okolnih sela. Hapšenja pravoslavnog sveštenstva imala su višestruku funkciju. „Naime, tim uhićenjima davalo se ostalim Srbima do znanja da je ustaška država zauzela vrlo oštar stav prema pravoslavnoj vjeri kao stranom elementu u NDH.“ Prema evidencijama NDH koje iznosi Filip Šikljan, sa područja NDH organizovano je iseljeno 327 pravoslavnih sveštenika, dok je mnogo veći broj njih u Srbiju prešao samostalno, bežeći ispred hrvatskog terora.

U Sremskoj („Hrvatskoj“) Mitrovici, početkom okupacije„su bila tri sveštenika: prota Živojin Janković, prota Dragomir Radošević i prota Jovan Latinkić. Sreski načelnik Zdravko Ježić 11. juna[86] izdao je propusnicu proti Latinkiću i on je prešao u Malu Mitrovicu. Iste noći, uhapšeni su sveštenik Živojin Janković sa ženom i dvoje dece i prota Radošević, njegova kći i unuka. Oterali su ih u Kaznioniu gde su se već nalazili sveštenici s porodicama iz drugih mesta: prota Milutin Čupić iz Čalme, prota Đurica Živković iz Rume, prota Lazar Ranković iz Manđelosa, sveštenik Arsenije Zakić iz Ležimira, sveštenik iz Divoša i sa njim profesor Bogoslovskog fakulteta Andrej Frušić, koji senalazio u gostima u selu i drugi.“ Svi oni, bili su otpremljeni za Požegu, odakle su, na interevenciju Milana Nedića i nemačkih vlasti u Beogradu, posle pretrpljene torture vraćeni u grad, a odatle su prešli za Beograd i dalje za Aranđelovac.

Na čelu Ustaškog redarstva u Mitrovici tih dana, nalazio se Rudolf Landrec.„On je isleđivao sve delikte političke prirode, a svoju vlast rasprostirao je ne samo na Sr. Mitrovicu nego i na ostale okolne srezove. Prisni saradnici ovog redarstva, pored osoba koje su njemu bile zaposlene, bili su ustaše 16 ustaške bojne na čelu sa svojim zapovednikom Antunom Ilikom iz Oseka. Ujedinjenim snagama, oni su vršili teror, hapšenja, zlostavljanja, ubijanja i pljačku nad progonjenim Srbima ovoga kraja.“ Kao posebno zapažen mučitelj u sećanju brojnih svedoka iz Mitrovice i njenih sela, ostao je izvesni Vili Hodina, zvani „Hanga“

Svi ovi zločini, činjeni po Zakonu i u ime Zakona, praćeni su sistematskom pljačkom i otimačinom srpske imovine. „Celokupna pokretna i nepokretna imovina Srba i Jevreja blokirana je i uzeta pod prinudnu upravu. Na veća privatna imanja, u novčane ustanove, zadruge, trgovine, ekonomije i zanatske radnje postavljeni su komesari iz redova domaćih Nemaca i ustaških pristalica. Njihova dužnost sastojala se u tome, da blokiranu imovinu što bolje iskoriste za ciljeve okupatora i N. D. H., da paze da se roba ne skriva i da bude stavljena u prodaju.“

Hrvatsko (ustaško)-nemačko blagostanje, prekinuo je napad Rajha na SSSRpa je oprez na koji su okupatori pozivali bio skopčan sa saznanjem da Srbi gaje snažna osećanja prema Rusima koja, u datim okolnostima, mogu da dovedu do narušavanja uspostavljenog poretka. U jednom izveštaju, Aleksandar Hausmaninger, „gospodarski izvestitelj ureda“ u Mitrovici beleži sledeće: „Opaža se, u zadnje vreme, da je u selima gde ima pretežno pravoslavnog življa trajno vrenje, tj. da surađuju tajno za prevrat sadanjeg poretka. Slobodan sam izvestiti da sam kao gospodarski izvestitelj imao prilike opažanjem uočiti da je sadašnje stanje vrlo kritično…“

Već 24. juna, drugog dana rata na Istoku, ustaše zavode policijski čas i izdaju naredbu u kojoj se već pomenuti oprez, polako meša sa strahom od moguće srpske pobune. „Kako su se u gradu Mitrovici i kotaru mitrovačkom kao i u daljnoj okolini proširile alarmantne vijesti, koje unose metež i uzbunu u mirno stanovništvo, to se upozorava pučanstvo da se kloni huškača i širitelja lažnih vijesti, i da svakoga takvoga prijavi najbližoj općinskoj vlasti, redarstvu ili oružničkoj postaji.

Nadasve, zabranjuje se Srbima i ostalim protudržavnim elementima svako sastajanje na ulicama i po privatnim kućama, a ujedno se strogo zabranjuje istima kretanje po gradu poslije devet časova na večer, a u selima poslije pol devet na večer. Svaka osoba, koja se poslije toga vremena zatekne na ulici, biće uhapšena i strogo kažnjena.

Isto tako biće kažnjeno i svako skrivanje i nepovlasno držanje oružja, kao i prikrivanje osoba čije je zadržavanje u gradu i kotaru sumnjivo i nepoželjno.

Skreće se pažnja pučanstvu da će se na svakoga onoga koji bude iznosio ili širio lažne vijesti, biti primenjene najstrožije zakonske mjere, te da će biti predan prijekom sudu koji za takove krivce predviđa smrtnu kaznu.

Naglašuje se još jednom da među stanovništvom mora vladati najveći red i mir – a tko prekrši ovu odredbu ima si sam pripisati posljedice, koje će ga nemilosrdno stići.“

*Tekst objavljen u okviru projekta “1942. godina krvavog leta” koji je sufinansiran sredstvima Vlade Republike Srbije, Ministarstva kulture i informisanja. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne odražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.

Sremske novine polažu autorska prava na sve vlastite sadržaje (tekstualne, vizuelne i audio materijale, baze podataka, vizuelizacije baza podataka, baze dokumenata i elektronske prikaze dokumenata i programerski kod). Neovlašćeno korišćenje bilo kog dela portala nije dozvoljeno, smatra se kršenjem autorskih prava i podložno je tužbi.

Najnovije vesti

TRENUTNO NEMA KOMENTARA.

Ostavi komentar

%d bloggers like this: