Na južnim obroncima Fruške gore, baš u Grgurevcima, početkom XIX veka živela je žena koja je svojim talentom za naraciju, glasom i guslama ostavila trajan trag u srpskoj kulturnoj baštini. Njeno ime nije sačuvano, ali je poznata kao „slepa guslarka iz Grgurevaca“, jedna od retkih žena čije su pesme zabeležene u zbirci Vuka Stefanovića Karadžića. Istorijski izvori navode da je upravo od nje Vuk zabeležio neke od najpoznatijih pesama kosovskog ciklusa.
Prema zabeleškama iz tog vremena, Vuk je, nastojeći da prikupi što više narodnih pesama o Kosovu, čuo da u Sremu živi slepa žena koja izuzetno peva uz gusle. Obratio se tada igumanu Lukijanu Mušickom, duhovniku i pesniku, koji je živeo u manastiru Šišatovcu, sa molbom da pomogne u prenošenju njenih pesama. U istorijskim izvorima navodi se da je Mušicki tu ženu doveo u manastir, gde su njene pesme zapisane i poslate Vuku Karadžiću.
Istraživači navode da je od ove guslarke iz Grgurevaca Vuk zabeležio i tri pesme koje će postati temelj srpske epske tradicije: „Propast carstva srpskoga“, „Smrt majke Jugovića“ i „Kosovku devojku“. Ove pesme su ubrzo postale simbol nacionalnog epa i najpoznatiji izraz kosovskog mita.
U radovima etnomuzikologa i istoričara usmene književnosti, poput studije „Un-disciplining Gender: Rewriting the Epic Female Gusle Players“, ova žena se pominje uz ostale Vukove pevačice — slepu Živanu, Jecu i Stepaniju — kao primer ženskog glasa u inače muškoj tradiciji guslarstva. Autorka ističe da su sve četiri bile slepe, što ukazuje na poseban društveni položaj i duhovnu ulogu koju su slepi pevači imali u narodu.
Slepa guslarka iz Grgurevaca bila je, dakle, ne samo čuvarka usmenog predanja već i retka žena koja je svojim kazivanjem uticala na Vukov rad i oblikovanje srpskog epskog kanona. Njene pesme pokazuju kako je u selima Srema živela bogata usmena tradicija, prenošena sa kolena na koleno, često bez pisanog traga.
Istraživanja Vukovog rada u mađarskim i srpskim arhivima potvrđuju da je upravo manastir Šišatovac bio jedno od mesta na kojima su beležene pesme sa terena Fruške gore. Mušicki je, kao posrednik između Vuka i pevača, odigrao ključnu ulogu u prikupljanju pesama iz tog kraja, uključujući i one koje je pevala žena iz Grgurevaca.
Iako o njoj nema podataka van Vukovih beleški, njen uticaj je nesporan. Pesme koje je izvodila postale su sastavni deo Vukovih izdanja i kasnijih antologija srpskog narodnog pesništva. Time je jedna anonimna seoska žena iz Srema ostavila trajan trag u nacionalnoj kulturi.
U savremenoj nauci ova guslarka se sve češće pominje kao simbol zaboravljenog ženskog stvaralaštva u epskoj tradiciji. Njen primer pokazuje da su žene, iako često nevidljive u zvaničnoj istoriji, imale važnu ulogu u očuvanju narodne poezije.
Danas, kada se o Vukovim pevačima govori uglavnom kroz imena muškaraca, vredi se setiti i slepe žene iz Grgurevaca, pevačice čiji je glas postao deo kolektivnog pamćenja, iako je njeno ime ostalo nepoznato. Njen doprinos svedoči o snazi usmene tradicije, o vezi između seoskog sveta i kulturnog nasleđa, i o činjenici da kulturna istorija Srbije duguje jedan deo svog najpoznatijeg epa, jednoj ženi koja je pevala u mraku, ali ostavila svetlost koja traje.
N. M.
Ilustracija: OpenAI
