Iako se pretpostavlja da je na mestu današnjih Martinaca postojalo naselje još u rimsko doba (kao rodno mesto cara Decija Trajana), najstariji kartografski prikazi Srema sa naznačenim selom potiču tek iz prvih godina 18. veka. Na mapi „Vojvodstvo Srem“, iz 1702, vidi se da su Martinci (Martinze) pripadali iločkom vlastelinstvu princa Odeskalkija. A te godine, kako navodi Marko Jačov, u naselju je bilo „39 starešina porodica, sa 27 sinova i 11 kćeri“.
Pitanjem zastupljenosti ovog sremskog sela na geografskim kartama i planovima od početka 18. do kraja 19. veka, pored ostalih tema, bavila se i Jovanka Dražić u svojoj etnološkoj monografiji „Martinci“ (Muzej Srema, 2012). Iako po struci etnolog, autorka je smatrala da naučno delo ovakvog tipa ne bi imalo stvarnu vrednost bez istraživanja karti, mapa i planova kao dragocenog izvora podataka o položaju i razvoju jednog tako važnog naselja.
Nakon pogrešno ucrtanog sela „na reci Bosut, a ne na Savi“ (karta iz 1709), J. Dražić ovo selo nalazi na mapi „Kraljevina Slavonija sa grofovijom Srem“, izrađenoj 1745. godine u Nirnbergu. Bilo je to u vreme formiranja Sremske županije i neposredno pre podele Srema na Granicu i Provincijal. Selo će ubrzo ući u sastav Petrovaradinskog graničarskog puka i do danas se njegov izgled neće mnogo menjati – ulice koje se seku pod pravim uglom, kuće građene u nizu, ušorenog tipa… Pravo ravničarsko naselje!
– Na planu Martinaca iz vremena prvog vojnog premera Slavonske vojne krajine (1780) – kako navodi J. Dražić – vidi se okosnica većeg, ušorenog naselja geometrijskog oblika, koje se vremenom proširilo. Uz ovaj plan je zabeleženo da se „u selu nalazi(la) čvrsto izgrađena crkva, jedan zidan satnikov stan i tri drvena časnička stana“.
Dalje, u fondu „Planovi i panorama naselja“ (Ratni arhiv u Beču) čuvaju se podaci za 30 sela Vojvodine, među kojima i oni za Laćarak, Martince i Kuzmin (1786). Na njima se vidi da se atari ova tri susedna sela na severu graniče sa Provincijalom, a na jugu ih reka Sava deli od Kraljevine Srbije. Što se samih Martinaca tiče, uočava se okolina sela – „oranice, livade, šume; jasno iscrtana linija do koje se Sava izlivala u vreme poplava…; straže i stražarnice – čardaci na reci; brdski potoci; brojne močvare i bare…“, itd.
Na Milerovoj karti iz 1826. godine vidi se da su Martinci u vojnograničarskoj oblasti: severno od sela je prolazila granična linija, koja je razdvajala vojni i civilni deo Srema. Selo se nalazi i na karti izrađenoj 1847. u Budimpešti, kao i onoj „austrijskih carskih država“ (Beč, 1856).
– Treći premer „Carsko-kraljevskog vojnogeografskog instituta“ je rađen na prostoru današnje Vojvodine od 1872. do 1884. godine, uz odobrenje cara Franje Josifa. Jedna od karata koja je tada nastala je „Generalna karta“ iz 1881. Na njoj je prikazan Srem posle konačnog ukidanja Vojne krajine i njegovog pripajanja Slavoniji (u okvirima Austrougarske monarhije) – završava Jovanka Dražić svoje bavljenje kartografskim prikazima sela Martinaca.
D. Poznanović
