Sveti Stefan na BUdimskoj tvrdjavi

BUDIMPEŠTA: DRŽAVOTVORNOST NA ULICAMA

Pamćenje Budima i Pešte

Zemlje Svetog StefanaDa se razumemo odmah na početku: Budimpešta je lep grad. To ne treba mnogo dokazivati niti o tome posebno govoriti, naročito ne sada kada su njene ulice, obale i građevine koje su nastajale tokom proteklih nekoliko vekova dostupne svima koji umeju da koriste računar, a takvih je i u Sremu (nadam se) sve više.
Budimpešta nije samo središte velike, male, etničke ili Trijanonske Mađarske, kako se to popularno kaže severno od Horgoša. Ona je riznica mađarskih pobeda i poraza koje je sa sobom donela borba za samostalnost i slobodu. Ona je glavno ishodište državotvnorne misli mađarskog naroda, misli koja je bila (i sada jeste) neshvatljiva narodu Arsenija Čarnojevića, a koja se otkriva nakon gotovo svakog metra kojeg hodajući budimpeštanskim ulicama ostavljate iza sebe.
Tokom više od 200 godina, koliko su ovom državom (nastaloj na mestu na kojem je mitska ptica Turul rekla Arpadu da u svom pohodu sa Karpata stane), upravljali Habzburzi, Mađari su razvijali po mnogo čemu jedinstvenu diplomatiju koja je počivala na svojevrsnoj, rekli bi upućeniji gotovo šizofrenoj simbiozi ljubavi i mržnje, koristoljubivosti i patriotizma, samosvojnosti i poniznosti.
Sve što su u tom periodu Mađari izgradili (a to je ujedno i ono najvrednije), bilo je upereno protiv Beča, ali je u isto vreme građeno bečkim parama ili uz odobrenje doma Habzburga, čijeg su se blagoslova Arpadovi naslednici odrekli na silu i tek pošto je tuđom voljom bečka carevina pre gotovo jednog veka prestala da postoji.

Pokornu glavu sablja ne seče

ProtestantiZa razliku od Srba Krajišnika, čije je potkusurivanje sa Carskim i Kraljevskim veličanstvima Srednje Evrope možda najbolje u svojim „Seobama“ opisao Miloš Crnjanski, Mađari su dobro znali onu Kodža-Miloševu da „pokornu glavu sablja ne seče“; njome su se (uz svega nekoliko sračunatih vanredniih situacija, među kojima je Rakocijeva buna iz 1703. svakako bila najmanje spretna) vodili i maštali o tome da će doći dan u kojem će istorija privilegija dvorova i plemića koji su nastanjivali Panoniju postati ujedno i istorija naroda ravnice.
Danas, u Budimpešti imate palatu Marije Terezije, ali nemate spomenike Habzburzima. Bilo ih je, kazaće vam Mađari ako ih pitate, kada je za to bilo vreme. Pogotovo na najznačajnijem Trgu Heroja, gde su sa visine svoje časti i mermernog postolja hladnim bronzanim okom sa sve Arpadom, Hunjadijem, Korvinom i drugim nesumnjivim velikanima pažnje dostojnog naroda motrili na budućnost Ugarske.
Za „njihove“ heroje, za „njihove“ vladare i „njihove okupatorske“ vojnike, pod kojima je Mađarska doživela svoj najveći procvat i sa čijim je naslednicima u krajnjem mađarski narod krvario u dva velika rata tokom prošlog veka, u Budimpešti više nema mesta. Oni su potrošna roba, baš kao i ostaci sovjetske uprave koji su trikom najuglednijih peštanskih mađioničara od spomena slobodi i časti „zavedenih“ i „izigranih“ strelasto-krstastih Mađara postali zabavni park za zapadno-evropske turiste sve željnije antikomunizma.
U toj ironiji, kao i u nasilnom uklanjanju Habzburga sa gradskih ulica i trgova, Mađari možda i najbolje pokazuju sve lepote svog državotvornog duha.

Kruna Svetog Stefana

Srpska pravoslavna crkvaGovoreći svojevremeno o Bugarima, političar i pisac Kosta Todorov istakao je da je nepravilni oblik ove države kojoj, (baš kao i Mađarskoj), nedostaje jasna vertikala sever-jug (prostire se pravcem istok-zapad) pokazatelj jedinstva proto-vođa dva naroda koji, kao što to istorija najbolje potvrđuje, svoj začetak duguju pre svega mongolskim vojnim kastama.
Jednom ustanovljena, Mađarska je (baš kao i stara Bugarska), da se poslužimo Todorovim još jednom, shodno svojoj nomadskoj prirodi, nastojala da se širi haotično i u svim pravcima, usisavajući u svoj politički i kulturni prostor narode koje je zatekla na svom putu, a pre svih Transilvance i Vlahe (potonje Rumune), Slovake, Moravce, Čehe, Hrvate i delimično Srbe.
Utemeljena 896. godine na principu jakog vođstva koje je domicilnom stanovništvu nastojalo da promeni političku svest, Mađarska je svoju politiku usisavanja i pretapanja sprovodila sve do 1918. godine. Tragovi stvaranja „jednog političkog naroda“ (ovu ideju su od Mađara vremenom preuzimali pojedini narodi Ugarske, smatrajući je korisnom u borbi protiv Pešte), vidljivi su i danas na ulicama Budimpešte. Na trgovima, mostovima, banderama i spomenicima još uvek možete naći velike i male grbove „Krune Svetog Stefana“, na kojima dominiraju grbovi Mađarske, Hrvatske, Dalmacije, Slavonije, Bosne, Transilvanije… svega onoga što, kako rekoše, prosečni Mađar (pogotovo kada popije) smatra svojom postojbinom. Habzburgovaca Mađari su se lako odrekli, ali ne i od njih aminovanih „istorijskih pokrajina“, u čiju čast je klicala i omanja grupa protestanata koje sam kao nedavni turista zatekao upravo na Trgu Heroja.

Srbi na glavnoj tački Budimske tvrđave

Sajkasi na spomeniku Eugenu SavojskomJedna od retkih stvari kojih se tokom izgradnje svoje državotvorne ideje Mađari ipak nisu mogli osloboditi jesu – Srbi. Pri tome, tu nikako ne mislim na političke Srbe kao konstitutivni ili bilo koji drugi „element“ države Svetog Stefana, već na one srpske krajiške i šajkaške straže o čijim delima još uvek svedoče najznačajniji spomenici ugarskog glavnog grada.
Vreme Srba trgovaca, Raške varoši u Budimu i veštih obnovitelja Sentandreje je prošlo. O propadnosti zasluga tih Srba svedoče Srpska ulica koja se oslanja na centralnu prestoničku Vaci ulicu u kojoj se odavno srpski ne govori, natpisi za Rašku varoš u budimskom donjem gradu u kojoj srpski taban već vekovima nije kročio, kompletna Sentandreja sa Krstom Srpskog dobrovoljog trgovačkog društva i Trgom Cara Lazara koju su Srbi obnovitelji prepustili precima današnjih mađarskih meštana, kao i most Aleksandra Petrovića, (koji je zahvaljujući jakom političkom i kulturnom impulsu skladne i uređene Ugarske, kao Šandor Petefi postao najpoznatiji mađarski pesnik), kao jedini neosvetljeni most od nekoliko njih koliko ih na Dunavu Budimpešta ima.
Za razliku od trgovaca, graditelja, sveštenika i pesnika koje je Ugarska odavno usisala u svoj prostor i koji su odavno postali deo folklora kojem se još samo turisti „sa juga“ nekada klanjaju, Srbi Šajkaši postojano stoje na jednom od najznačajnijih budimpeštanskih i svemađarskih spomenika posvećenog Eugenu Savojskom, koji je upravo uz pomoć Srba starosedelaca 1697. godine porazio mnogobrojniju tursku vojsku kod Sente, doneo spas Mađarskoj i postao jedini nemađar iz vremena austrijske dominacije čiji spomenik Budimpešta nije uklonila.
Sa Savojskim, za sva vremena, na centralnoj tački budimske tvrđave ostali su i Srbi, ne samo kao razlog više da se, nezanemarujući lepotu i raskoš Budimpešte u glavni grad Mađarske ode, nego i kao najbolja potvrda visoke cene koju su za svoju državotvornu ideju platili naši dedovi.
Budim i Pešta to bolje pamte od Beograda.

Kategorije Reportaža